–सुरेन्द्र सुवेदी
रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीले नेपाल–चीन सीमावर्ती क्षेत्रदेखि तल्लो तटीय भूभागसम्म ठूलो मानवीय र भौतिक क्षति पुर्याएको सबैलाई जानकारी नै छ । यो विपद्पछि उद्धार, खोजी तथा राहत वितरणको अभियानमा नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीले देखाएको सक्रियता संकटको समयमा राज्य संयन्त्रको भूमिकाको महत्वपूर्ण उदाहरण बनेको छ।
बाढीले सडक, पुल, विद्युत् आयोजना, व्यापारिक संरचना र बस्तीहरूमा क्षति पुर्याउँदै कतिपय स्थानमा आवागमन र सञ्चारसमेत अवरुद्ध बनाएपछि प्रभावित नागरिकसम्म तत्काल पुग्नु सुरक्षा निकायका लागि सामान्य उद्धारभन्दा निकै कठिन चुनौती बनेको थियो। यस्तो विषम परिस्थितिमा तीनवटै सुरक्षा निकायले आफ्नो विशिष्ट क्षमता र जिम्मेवारीअनुसार परिचालन हुँदै उद्धार, खोजी, उपचार, राहत, सुरक्षा, शव व्यवस्थापन तथा जोखिम न्यूनीकरणका कामलाई एकसाथ अगाडि बढाएका छन्। र, यो क्रम अझै जारी नै छ ।
विपद्को प्रारम्भिक अवस्थामा सबैभन्दा ठूलो चुनौती प्रभावित क्षेत्रमा तत्काल पुग्नु थियो। सडक र पुल भत्किएका कारण कतिपय ठाउँमा स्थलमार्गबाट उद्धार सम्भव थिएन। यस्तो अवस्थामा नेपाली सेनाको हवाई क्षमता अत्यन्त महत्वपूर्ण साबित भयो। सेनाका हेलिकोप्टर परिचालन गरी स्थलमार्गबाट पुग्न नसकिने क्षेत्रमा फसेका तथा जोखिममा रहेका नागरिकलाई सुरक्षित स्थानमा ल्याउने काम गरियो।
विदेशी नागरिकसहित ठूलो संख्यामा मानिसको हवाई उद्धार गरिनुले संकटको घडीमा नेपाली सेनाको हवाई उद्धार क्षमता कति महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने देखाएको छ। हेलिकोप्टरमार्फत मानिसको उद्धारसँगै प्रभावित क्षेत्रमा आवश्यक राहत सामग्री पुर्याउने काम पनि अघि बढाइयो। प्रतिकूल मौसम, पहाडी भूगोल, नदीको तीव्र बहाव र क्षतिग्रस्त संरचनाका बीच हवाई उद्धार आफैँमा जोखिमपूर्ण कार्य भए पनि जीवन बचाउने प्राथमिकतालाई केन्द्रमा राखेर सेनाले निरन्तर परिचालन कायम राखेको देखिन्छ।
बाढी प्रभावित क्षेत्रमा सशस्त्र प्रहरीको भूमिका पनि निकै महत्वपूर्ण भइरहेको छ। सशस्त्र प्रहरीका विभिन्न युनिटबाट उद्धार सामग्रीसहित जनशक्ति परिचालन गरी जोखिममा रहेका मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सार्ने, नदी किनारका बस्तीमा सावधानी अपनाउन आग्रह गर्ने, बाटो तथा आवागमनमा देखिएका अवरोध हटाउने र राहत व्यवस्थापनमा सहयोग गर्ने काम भयो। कतिपय क्षेत्रमा साइरन र माइकिङमार्फत नागरिकलाई सम्भावित थप जोखिमबाट जोगिन सुरक्षित स्थानमा जान आग्रह गरियो। यो कामले सशस्त्र प्रहरीको भूमिका विपद् आएपछि उद्धारमा पुग्नेमात्र नभई सम्भावित क्षति न्यूनीकरणका लागि पूर्वसावधानी अपनाउनेतर्फ पनि केन्द्रित रहेको देखाउँछ।
बाढीपछि घाइतेको उपचार तत्काल सुरु गर्न सशस्त्र प्रहरीका उद्धार तथा स्वास्थ्य टोली परिचालन हुनु अर्को सकारात्मक पक्ष हो। ठूलो संख्यामा मानिस प्रभावित हुनसक्ने अवस्थालाई ध्यानमा राखेर प्राथमिक उपचारको व्यवस्था गर्नु, आवश्यक औषधि तथा स्वास्थ्य सामग्रीको व्यवस्थापन गर्नु र घाइतेलाई थप उपचारका लागि सम्बन्धित स्वास्थ्य संस्थासम्म पुर्याउन सहयोग गर्नुले उद्धार र स्वास्थ्य सेवाबीचको दूरी कम गरेको छ। विपद्को समयमा मानिसलाई जोखिम क्षेत्रबाट निकालेर सुरक्षित ठाउँमा ल्याउनु मात्र पर्याप्त हुँदैनस उद्धारपछि उसको स्वास्थ्य अवस्था सुरक्षित राख्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। यही पक्षलाई ध्यानमा राखेर सुरक्षा निकायले राहत र उद्धारसँग स्वास्थ्य सेवाको पक्षलाई समेत जोडेको देखिन्छ।
खोजी कार्यमा प्रविधिको प्रयोग गर्नु पनि रसुवा बाढीमा देखिएको उल्लेखनीय पक्ष हो। मानिस तथा शव पुरिएको वा हराएको सम्भावित क्षेत्रमा तालिमप्राप्त खोजी कुकुरको प्रयोग, ड्रोनमार्फत प्रभावित भूभागको निगरानी तथा सम्भावित अवस्थिति पहिचान गर्ने प्रयासले परम्परागत खोजी विधिसँगै आधुनिक प्रविधिको उपयोगलाई अगाडि ल्याएको छ। विशेषगरी सडक र संरचना बगाएका कारण मानिसको अवस्थिति पहिचान गर्न कठिन भएका क्षेत्रमा ड्रोन र अन्य प्राविधिक साधनको प्रयोगले उद्धार टोलीलाई निर्णय लिन सहयोग पुर्याएको छ। भविष्यमा नेपालका विपद् व्यवस्थापन योजनामा यस्ता प्रविधिलाई अझ व्यवस्थित र संस्थागत गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि यस घटनाले देखाएको छ।
नेपाल प्रहरीको भूमिका भने उद्धार अभियानसँगै सूचना, सुरक्षा, तथ्यांक, अस्पताल समन्वय र मानवीय व्यवस्थापनसम्म फैलिएको देखिन्छ। प्रहरीका विभिन्न टोली घटनास्थलमा परिचालन भई जोखिममा रहेका नागरिकको उद्धार, राहत वितरणमा सहजीकरण, प्रभावित क्षेत्रको सुरक्षा तथा क्षतिको विवरण संकलनमा सक्रिय रहे। घटनास्थलको अवस्था अभिलेखीकरण गर्न फोटोग्राफी, ड्रोन तथा सञ्चार उपकरणको प्रयोग गर्नुले विपद्को वास्तविक अवस्था पहिचान गर्न सहयोग पुर्याएको छ। विपद्का बेला घटनास्थलमा देखिने क्षतिभन्दा पनि हराइरहेका मानिसको संख्या, भेटिएका शव, घाइतेको अवस्था, विस्थापित परिवार तथा क्षतिग्रस्त संरचनाको यथार्थ विवरण महत्वपूर्ण हुन्छ। यस्तो तथ्यांककै आधारमा राज्यले राहत, पुनःस्थापना र पुनर्निर्माणको योजना बनाउन सक्छ।
अस्पतालसँग समन्वय गरी उपचारको व्यवस्था मिलाउनु र आवश्यकताअनुसार स्वास्थ्यकर्मी तथा एम्बुलेन्स परिचालन गर्नु पनि प्रहरीको मानवीय भूमिकाको महत्वपूर्ण पक्ष बनेको छ। उद्धार गरिएका मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा ल्याएपछि उनीहरूको उपचार र परिवारसँग सम्पर्क स्थापित गराउने काममा प्रहरीको स्थानीय पहुँच उपयोगी हुन्छ। विपद्का बेला परिवारका सदस्य हराउँदा आफन्तमा उत्पन्न हुने मानसिक तनावलाई ध्यानमा राखेर हराएका तथा भेटिएका व्यक्तिको विवरण व्यवस्थापन गर्नु पनि सुरक्षा निकायको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो।
बाढीमा हराएका तथा मृत्यु भएका मानिसको खोजी र शव व्यवस्थापनको काम सबैभन्दा संवेदनशील र पीडादायी पक्ष हो। यस्तो अवस्थामा सुरक्षाकर्मीले नदी किनार, भग्नावशेष तथा प्रभावित क्षेत्रमा निरन्तर खोजी अभियान सञ्चालन गर्नुका साथै भेटिएका शवको अभिलेख, पहिचान र कानुनी प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ। शवको वैज्ञानिक तथा सम्मानजनक व्यवस्थापनले मृतकका परिवारलाई आफ्नो आफन्तबारे यथार्थ जानकारी प्राप्त गर्न सहयोग पुर्याउँछ भने राज्यका लागि पनि वास्तविक क्षतिको तथ्यांक निर्माण हुन्छ। यस कार्यमा सुरक्षा निकायले देखाएको संवेदनशीलता विपद् व्यवस्थापनको मानवीय पक्षबाट पनि महत्वपूर्ण छ।
रसुवा बाढीले अर्को महत्वपूर्ण कुरा पनि देखाएको छ—विपद् कुनै एक जिल्लाको सीमाभित्र सीमित रहँदैन। भोटेकोशी हुँदै तल्लो तटीय क्षेत्रमा बाढीको प्रभाव विस्तार हुनसक्ने भएकाले खोज तथा उद्धार अभियान पनि क्रमशः तल्लो क्षेत्रमा विस्तार गर्नुपर्ने अवस्था आयो। यसले सुरक्षा निकायबीच मात्र होइन, स्थानीय तह, प्रशासन, स्वास्थ्य संस्था, जलविद्युत् आयोजना, सीमावर्ती निकाय तथा अन्य सरोकारवालाबीच निरन्तर सूचना आदानप्रदान र समन्वय आवश्यक रहेको स्पष्ट पारेको छ। विशेषगरी सीमावर्ती क्षेत्रमा पानीको अवस्था, सम्भावित थप बाढी र जोखिमबारे सूचना आदानप्रदान हुनु नागरिकको जीवन सुरक्षाका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ।
विपद्को समयमा राहत वितरण पनि सुरक्षा निकायको चुनौतीपूर्ण जिम्मेवारी बन्ने गरेको छ। सडक र पुल भत्किएका कारण राहत सामग्री प्रभावित क्षेत्रमा पुर्याउन कठिन भए पनि हवाई तथा स्थल माध्यमबाट खाद्यान्न, पानी, औषधि तथा आवश्यक सामग्री पुर्याउने प्रयास गरियो। विस्थापित नागरिक बसेका स्थानमा खानेपानी शुद्धीकरण, औषधि वितरण तथा सरसफाइमा ध्यान दिनु अझ महत्वपूर्ण रह्यो। बाढीपछि पानीजन्य रोग तथा अन्य संक्रमण फैलिन सक्ने भएकाले राहतलाई केवल खाद्यान्न वितरणमा सीमित नगरी स्वच्छ पानी र स्वास्थ्य सुरक्षासँग जोड्नु आवश्यक हुन्छ। यसतर्फ सुरक्षा निकायले गरेको पहल तत्कालीन राहत व्यवस्थापनको सकारात्मक पक्ष हो।
विपद्को समयमा अपराधको जोखिमसमेत बढ्न सक्छ। राहतका नाममा नक्कली अभियान चलाउने, झुटा सूचना फैलाउने वा पीडितको अवस्थालाई दुरुपयोग गर्ने गतिविधि हुनसक्ने भएकाले नेपाल प्रहरीले त्यस्ता गतिविधिप्रति सचेत गराउनु पनि महत्वपूर्ण सुरक्षा जिम्मेवारी हो। नागरिकको ज्यान जोगाउनेसँगै उनीहरूको सम्पत्ति, सूचना र सामाजिक सुरक्षाको रक्षा गर्नु पनि विपद् व्यवस्थापनकै हिस्सा हो।
रसुवा बाढीमा नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरीले गरेको कामलाई समग्रतामा हेर्दा तीनवटै सुरक्षा निकायको क्षमता एकअर्काका पूरक बनेको देखिन्छ। सेनाले हवाई उद्धार र दुर्गम क्षेत्रमा पहुँचको क्षमता प्रयोग गर्यो, सशस्त्र प्रहरीले विपद् उद्धार, तत्कालीन उपचार, जोखिम न्यूनीकरण, खोजी तथा राहत व्यवस्थापनमा सक्रियता देखायो भने नेपाल प्रहरीले स्थानीय पहुँच, सूचना संकलन, सुरक्षा, अस्पताल समन्वय, तथ्यांक व्यवस्थापन र शव व्यवस्थापनको जिम्मेवारीलाई अघि बढायो। एउटै विपद्मा यी फरक क्षमताहरू एकीकृत रूपमा परिचालन हुँदा मात्र प्रभावकारी प्रतिकार्य सम्भव हुन्छ भन्ने सन्देश पनि यस घटनाले दिएको छ।
त्यसैले रसुवा बाढीमा सुरक्षाकर्मीले गरेको कामको मूल्याङ्कन केवल कति जनाको उद्धार भयो वा कति राहत बाँडियो भन्ने संख्यामा मात्र गरिनु हुँदैन। सडक नभएको ठाउँमा राज्य कसरी पुग्यो, जोखिममा रहेका नागरिकलाई थप जोखिममा नपारी कसरी सुरक्षित गरियो, घाइतेको उपचार कसरी भयो, हराइरहेका मानिसको खोजी कसरी अघि बढ्यो, शवको सम्मानजनक व्यवस्थापन कसरी गरियो, राहत कसरी प्रभावित परिवारसम्म पुग्यो र विपद्को बीचमा अर्को जोखिम तथा अपराध कसरी नियन्त्रण गरियो भन्ने समग्र दृष्टिबाट मूल्याङ्कन गरिनुपर्छ।
यो बाढीले ठूलो पीडा र क्षति दिएको छ। यसको पूर्ण असर र वास्तविक क्षतिको मूल्याङ्कन हुन अझै समय लाग्नेछ। तर विपद्को त्यो कठिन घडीमा जोखिम मोलेर अग्रपंक्तिमा खटिएका सेना, प्रहरी र सशस्त्रका अधिकारी तथा जवानले राज्यको उपस्थिति संकटमा परेका नागरिकसम्म पुर्याएका छन्। उनीहरूको सक्रियताले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ, विपद्को समयमा राज्यको शक्ति केवल आदेश र प्रशासनमा होइन, जोखिममा परेका नागरिकको छेउमा पुगेर जीवन जोगाउने सामूहिक क्षमतामा देखिन्छ।
अब आवश्यक कुरा भनेको रसुवा बाढीबाट प्राप्त यो अनुभवलाई आगामी विपद् व्यवस्थापनको संस्थागत ज्ञानमा बदल्नु हो। कुन ठाउँमा उद्धार प्रभावकारी भयो, कहाँ कठिनाइ आयो, हवाई उद्धारलाई कसरी अझ व्यवस्थित बनाउने, ड्रोन र खोजी कुकुरको प्रयोगलाई कसरी विस्तार गर्ने, राहत सामग्रीको पूर्वभण्डारण कहाँ गर्ने, सञ्चार अवरुद्ध हुँदा वैकल्पिक प्रणाली कसरी सञ्चालन गर्ने र तीनवटै सुरक्षा निकायबीचको संयुक्त प्रतिकार्यलाई कसरी अझ बलियो बनाउने भन्ने विषयमा गम्भीर समीक्षा आवश्यक छ। किनकि विपद् आएपछि देखाइएको साहस महत्वपूर्ण हुन्छ, तर त्यही अनुभवबाट सिकेर अर्को विपद्का लागि अझ राम्रो तयारी गर्नु त्योभन्दा ठूलो उपलब्धि हुनेछ।
प्रतिक्रिया